Sieniawa kojarzy się głównie z wystawnym pałacem zbudowanym przez hetmana wielkiego koronnego Adama Mikołaja Sieniawskiego, który później stał się jedną z głównych siedzib rodu Czartoryskich. Jednak w mieście tym jest wiele śladów historii związanych ze zwykłymi mieszkańcami. Jednym z nich jest krzyż przy ul. Poniatowskiego.

Ten kamienny krzyż powstał w II połowie XIX wieku. Znajduje się blisko drogi. Już z daleka można go zauważyć, gdyż pomalowany jest na biało. Otaczają go krzewy bzu oraz kwiaty. Ogrodzony jest drewnianym płotkiem. Na jego dolnej części przymocowana jest tablica z datą 1894 r. i napisem Jezu Ufam Tobie. Powyżej jest jeszcze jedna tablica z wizerunkiem Matki Bożej. Umieszczono tu również napis Ave Maryja. W górnej części, na kamiennym krzyżu z figurką ukrzyżowanego Jezusa zaplecionych jest kilka kwiecistych wieńców. Świadczy to o tym, że pamięć o fundatorze tego krzyża nie zaginęła. Żadna jednak z tablic nie mówi kim był.

– Mój dziadek Kacper Radymski wystawił ten krzyż w 1894 roku. Tak opowiadała mi mama. Nie wiem jednak w jakiej intencji powstał. Opiekuję się nim oczywiście, co roku maluję. Wokół niego zrobiony został płotek i położona została kostka brukowa – mówi Andrzej Koperski, potomek fundatora krzyża mieszkający nieopodal. Wokół niego rosną bzy. – Tutaj były dwie potężne lipy. Pewnej nocy zerwała się wielka wichura. Jedna z tych wiekowych lip została zniszczona przez żywioł. Druga natomiast spróchniała – wyjaśnia pan Andrzej.

Odnowiony krzyż dobrze świadczy o potomkach jego fundatora. Pamięć w tym przypadku przechodzi z pokolenia na pokolenie. Miejsce otoczone jest opieką. Nie każdy taki obiekt ma tyle szczęścia, by ciągle wyglądać jak po wybudowaniu. Krzyż przy ul. Poniatowskiego w Sieniawie spokojnie może stać przez kolejne wieki.

Marcin Sobczak

Sietesz to niewielka miejscowość w gminie Kańczuga w powiecie przeworskim. Właśnie stąd pochodził Jan Ulman, którego kukiełkowa szopka wykonana ok. 1900 r. znalazła się w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie.

W wielu regionach Polski nieodłącznym atrybutem obchodów kolędniczych w okresie Bożego Narodzenia była szopka. To przedstawienie opowieści o narodzeniu Jezusa, wzorowane na misteriach zapoczątkowanych przez św. Franciszka, prezentowane za pomocą kukiełek.

Prezentowana szopka należy do najstarszych i najpiękniejszych w zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego, do którego trafiła w 1950 roku. Jest starannie i solidnie zbudowana: bryła budynku przypomina kościół z dwiema wieżyczkami po bokach, pomalowana jest na mglisty odcień błękitu. W skład szopki wchodzą 33 kukiełki. Przedstawiają trzech monarchów, bohaterów opowieści o królu Herodzie, opisywanych w pastorałkach pasterzy, ale także postacie występujące w tradycyjnych obrzędach kolędniczych: śmierć, diabła anioła, zwierzęta, żołnierzy, tzw. „ludzi luźnych”; włóczęgów i wędrowców, „obcych”: Cygana, Żyda, Hiszpana, Niemca, Holendra, Litwina, Węgra. Wszystkie figurki wykonane zostały z drewna, a część z nich ma ruchome elementy. Ubrane są w stroje uszyte z resztek tkanin, futra czy filcu.

Twórcą szopki był Jan Ulman, który zapoczątkował tę formę kolędowania w okolicach Przeworska. Szczególną wartością jest opis tej szopki zamieszczony w 1949 r. w „Polskiej Sztuce Ludowej”, a przygotowany przez jednego z najznakomitszych polskich etnografów prof. Romana Reinfussa, który urodził się w Przeworsku i często wracał w rodzinne strony na badania terenowe.

Opisane zostały zarówno sylwetki poszczególnych postaci, ale także ich forma. Rozpatrując kukiełki z Sieteszy od strony artystycznej, należy zwrócić uwagę przede wszystkim na głowy, w których wykonanie artysta włożył najwięcej wysiłku. Wielką wartością opracowania są zamieszczone w tekście fotografie autorstwa Reinfussa, pokazujące oryginalne, dziś już zniszczone stroje kukiełek. Współcześnie role postaci na podstawie materiałów porównawczych z terenu opracowała Katarzyna Ignas z przeworskiego muzeum.

Opr. na podst. inf. Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie

Fot. Szopka Jana Ulmana, wykonana ok. 1900 r./ fot. Krystyna Wodecka, PME