W ostatnich dniach w przestrzeni publicznej rozwinęła się dyskusja mająca na celu podjęcie starań, by obraz „Madonna z Dzieciątkiem” został na stałe w Muzeum w Przeworsku. Przypomnijmy, że dzieło jest stratą wojenną z przeworskiej kolekcji Lubomirskich, sensacyjnie odnalezioną po latach na aukcji w Japonii. Obecnie eksponowany jest w Przeworsku, ale docelowo trafić ma do Muzeum Lubomirskich we Wrocławiu…
Dzieło pochodzące z kolekcji Lubomirskich w Przeworsku zostało wywiezione do Niemiec prawdopodobnie w 1940 r., zaś pod koniec lat 90. XX w. sprzedano je na aukcji w Nowym Jorku, a następnie trafiło do Japonii. Obraz został odnaleziony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w styczniu 2022 r. na aukcji w Mainichi Auction Inc. w Tokio. Strona japońska – czyli dom aukcyjny, a także posiadacz obrazu – bezkosztowo zdecydowała się zwrócić obraz Polsce. Pod koniec maja 2023 roku, podczas uroczystości przekazania obrazu ówczesny minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Piotr Gliński powiedział:
– Chcielibyśmy, żeby obraz po konserwacji był pokazywany w Muzeum Lubomirskich we Wrocławiu. Wróci do Polski, będzie konserwowany, być może zaprezentujemy go także w Muzeum Regionalnym w Przeworsku.
Tak też się stało i obraz można obecnie oglądać w Salonie Różowym Pałacu Lubomirskich w Przeworsku. Pozostanie tam co najmniej do 30 lipca 2027 roku. Dzieło jest dostępne dla zwiedzających w ramach stałej ekspozycji muzealnej. Ostatnio podniosły się jednak głosy, czy nie można postarać się o to, by obraz „wrócił do domu” i został w Przeworsku na stałe. Temat szybko podchwycili mieszkańcy powiatu, jak również przedstawiciele samorządów. Zdecydowana większość poparła takie starania. M.in. Rada Powiatu Przeworskiego podczas ostatniej sesji wyraziła jednoznaczne stanowisko, iż obraz powinien na stałe powrócić do zbiorów Muzeum w Przeworsku. Uchwałę w tej sprawie kilka dni wcześniej podjęła również Rada Muzeum przy Muzeum w Przeworsku Zespole Pałacowo-Parkowym.
Oświadczenie dyrektora
W środę, 14 stycznia, oświadczenie w tej sprawie wydał dyrektor Muzeum w Przeworsku, Łukasz Mróz.
– W związku z pojawiającymi się w przestrzeni publicznej komentarzami dotyczącymi Obrazu „Madonna z Dzieciątkiem”, jednego z dzieł będących polską stratą wojenną, Muzeum w Przeworsku Zespół Pałacowo-Parkowy przedstawia następujące informacje: Obraz „Madonna z Dzieciątkiem” (olej na płótnie), przypisywany Alessandro Turchiemu (1578–1649), pochodzący z przedwojennych zbiorów Książąt Lubomirskich w Pałacu w Przeworsku, stanowi obecnie własność Skarbu Państwa. Obraz wraz z innymi cennymi dziełami został zagrabiony i wywieziony z Pałacu w Przeworsku przez Niemców na początku II wojny światowej. Dzieło zostało odzyskane w dniu 20 kwietnia 2023 r. jako ogromny sukces wielomiesięcznych prac Departamentu Restytucji Dóbr Kultury Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Była to pierwsza w historii polska strata wojenna odnaleziona na Dalekim Wschodzie w Japonii – pisze ł. Mróz.
Po odzyskaniu Obrazu decyzje dotyczące jego dalszego losu były podejmowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa oraz procedurami właściwymi dla dzieł należących do Skarbu Państwa. Dyrektor Muzeum potwierdził w oświadczeniu, że od początku zabiegał, aby Obraz był użyczony do Muzeum w Przeworsku i na podstawie obowiązujących umów depozytowych i użyczenia długoterminowego – Obraz od 2 sierpnia 2023 roku, eksponowany jest obecnie w Salonie Różowym Pałacu Lubomirskich (siedzibie Muzeum), i pozostanie tam co najmniej do dnia 30 lipca 2027 roku. Dzieło jest dostępne dla zwiedzających w ramach stałej ekspozycji muzealnej.
Kwestie autorstwa
Jeśli chodzi o kwestie autorstwa Obrazu, dyrektor informuje, że po jego odzyskaniu prowadzono analizy i konsultacje specjalistyczne. Obecnie w oficjalnej dokumentacji muzealnej w tym zapisach umowy użyczenia – Obraz widnieje jako dzieło przypisywane Alessandro Turchiemu (1578–1649) lub jego kręgowi. Jednakże w toku gromadzenia informacji o Obrazie przez pracowników Departamentu Restytucji Dóbr Kultury Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego wykluczono autorstwo Turchiego. Bez przeprowadzenia kompleksowych badań Obrazu trudno określić, czyim jest on dziełem. Kwestia atrybucji pozostaje przedmiotem dalszych badań naukowych, co jest naturalne w przypadku dzieł tej klasy.
– Muzeum w Przeworsku, jako instytucja kultury odpowiedzialna za opiekę nad zbiorami, od początku przekazywało właściwym instytucjom informacje merytoryczne dotyczące znaczenia Obrazu dla historii Przeworska, Ordynacji Przeworskiej oraz Pałacu Lubomirskich. Stanowisko Muzeum ma charakter ekspercki i wynika z analizy kontekstu historycznego oraz kulturowego dzieła. Pozostawienie Obrazu w Przeworsku znajduje uzasadnienie w jego ścisłym związku historycznym z Pałacem Lubomirskich oraz dziedzictwem Ordynacji Przeworskiej. Obraz znajduje się w dobrym stanie zachowania i jest eksponowany oraz zabezpieczony zgodnie z obowiązującymi standardami. Umowa użyczenia długoterminowego nie przesądza o przyszłym, stałym miejscu ekspozycji dzieła po jej zakończeniu, a ewentualne dalsze decyzje w tym zakresie pozostają w gestii Właściciela i właściwych organów administracji publicznej – zaznacza dyrektor w oświadczeniu.
Ewentualne dalsze decyzje dotyczące miejsca ekspozycji Obrazu będą więc miały wymiar nie tylko muzealny, lecz także społeczny i wizerunkowy dla regionu, w szczególności w kontekście ochrony lokalnego dziedzictwa kulturowego oraz jego roli w budowaniu tożsamości i atrakcyjności Podkarpacia.
– Sprawa ta wykracza tym samym poza wąski zakres zagadnień konserwatorskich i może stać się istotnym elementem szerszej debaty publicznej dotyczącej relacji pomiędzy instytucjami centralnymi, a dziedzictwem historycznie związanym z określonym miejscem. Z tego względu Muzeum pozostaje otwarte na dalszy dialog z zainteresowanymi instytucjami i środowiskami w ramach obowiązujących procedur. Pragnę podkreślić, iż Muzeum w Przeworsku pozostaje instytucją kultury działającą poza bieżącymi sporami politycznymi, koncentrując się na ochronie dziedzictwa kulturowego, jego rzetelnym opracowaniu naukowym oraz udostępnianiu społeczeństwu w miejscu historycznie związanym z dziejami prezentowanego dzieła – podkreślił dyrektor Muzeum.
DP/fot. Muzeum w Przeworsku
