Choć w czasach zaborów Jarosław i mniejszy Przeworsk dzieliła naturalna rywalizacja gospodarcza, to w obliczu walki o niepodległą Polskę ich losy splotły się w jeden patriotyczny węzeł. W listopadzie 1918 roku, gdy rozpadała się monarchia austro-węgierska, to właśnie z tych sąsiadujących ze sobą miast wyszedł potężny impuls wolności, który ogarnął cały region.
Kuźnią kadr oficerskich i żołnierskich dla obu ośrodków stało się Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – jarosławskie gniazdo powstało w 1889 r., a przeworskie w 1893 r. Pod płaszczykiem krzewienia kultury fizycznej organizacje te prowadziły zaawansowane, tajne szkolenia wojskowe. Na kilka lat przed wybuchem I wojny światowej prężnie działały tu już Stałe Drużyny Sokole, wychowujące pokolenie gotowe oddać życie za ojczyznę.
Masowa mobilizacja w 1914 roku
Gdy w sierpniu 1914 roku wybuchła Wielka Wojna, oba miasta natychmiast odpowiedziały na wezwanie do broni. Z Jarosławia już 14 września wyruszyła około 140-osobowa drużyna sokola pod dowództwem kpt. Serafina Dobrzańskiego. Jako 15. kompania przeszli oni cały krwawy szlak bojowy Żelaznej Brygady Karpackiej.
Przeworsk nie pozostał w tyle. Lokalny komitet narodowy błyskawicznie zorganizował punkt werbunkowy. Ponad stu ochotników z miasta i okolicznych wsi, wyposażonych dzięki hojności mieszkańców, zasiliło formujące się II i III Pułk Piechoty Legionów. W czasie wojny oba miasta pełniły też ważną funkcję zaplecza medycznego – klasztory i budynki publiczne zamieniono na szpitale wojskowe dla rannych żołnierzy.
Triumf wolności i strategiczny węzeł
Najpiękniejsza karta wspólnej historii zapisała się na przełomie października i listopada 1918 roku. Rozpad struktur austriackich wymagał od lokalnych elit natychmiastowego współdziałania. W Jarosławiu akcja rozpoczęła się 31 października. Polscy oficerowie, wspierani przez młodzież akademicką i robotników, zaczęli potajemnie rozbrajać zaborców. Już 1 listopada miasto było wolne.
W tym samym czasie dramatyczne i zwycięskie chwile przeżywał Przeworsk. Kluczową rolę odegrał tu strategiczny węzeł kolejowy. Polscy kolejarze oraz członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) opanowali stację PKP, blokując transporty wojsk austriackich i przejmując broń. Przeworska Rada Narodowa, działając w porozumieniu z komitetem w Jarosławiu, sprawnie przejęła władzę w ratuszu i powołała Straż Obywatelską.
Dziedzictwo bohaterów
Wspólna walka wykreowała rzeszę wybitnych postaci. Obok kpt. Dobrzańskiego z Jarosławia, symbolami niepodległego Przeworska stali się Leon Trybalski – zaangażowany sokół i kronikarz tamtych dni – oraz płk Janusz Gąsiorowski, wybitny legionowy dowódca. Sukces listopada 1918 roku pokazał siłę solidarności sąsiedzkich społeczności. Dzięki doskonałej organizacji i odwadze mieszkańców, Jarosław i Przeworsk ramię w ramię powitały wolną Polskę jako jedne z pierwszych miast w kraju.
tom
